جاڭا حابارلار

ادامدار جۇرەگىنە تەرەڭ ۇيالاعان ەكولوگيالىق وركەنيەت تانىمى جاسىل ءتۇستى حيكىمەتتى جاراتتى

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2018-10-12 07:51:14  


      اقسۋ ايماعىنداعى حالىقتىڭ 30 نەشە جىلدىق جاپالى قۇلشىنىسىندا، دۇنيە جۇزىندەگى 2 - ءىرى جىلجىمالى قۇمدى ءشول ـــ تاكلاماكان ءشولىنىڭ باتىس سولتۇستىگىندەگى اقسۋدىڭ كوكيارى بۇرىنعى قىلتاناق شىقپايتىن جالاما اڭعاردان بۇگىنگى ميلليون مۋلىق جاسىل ومان جايقالا وسكەن، جەمىس - جيدەگىنىڭ حوش ءيسى مۇرىندى جاراتىن جەمىس باقشاسىنا اينالدى، ال قۇمدى شولدەن قاشىقتىعى نە ءبارى 6 كيلومەتر عانا كەلەتىن اقسۋ قالاسى باتىس سولتۇستىكتەگى تۇڭعىش «مەملەكەتىتك ورماندى قالا» بولىپ باعالاندى، بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمى دا وسى جاسىل حيكىمەتتى «جەر شارىنداعى 500 تاماشا كورىنىس» قاتارىنا ەنگىزدى.  اقسۋ ايماعىنداعى ءار ۇلت كادرلارى مەن بۇحارا امليات ارقىلى « ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدىڭ ـــ وندىرگىش كۇشتەردى قورعاۋ، ەكولوگيالىق ورتانى جاقسارتۋدىڭ ـــ وندىرگىش كۇشتەردى جاقسارتۋ»ەكەنىن، «ءمولدىر سۋ، جاسىل تاۋدىڭ ءوزى باعا جەتپەس بايلىق» ەكەنىن دالەلدەدى. ەندەشە، كوكياردىڭ جاسىل ءتۇستى حيكىمەتىن جاراتقان ءسىرا نە؟ ول تاعى بىزگە قانداي رۋحاني كۇش دارىتتى؟   ستانسيامىزدىڭ وسى جونىندە جازعان «ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىنىڭ ۇلگىسى ـــ كوكيار» دەگەن تاقىرىپتاعى جەلىلەس بايىمداۋى بويىنشا ەندى تىلشىلەرىمىز لي لوڭ،  ديڭ شياۋدان، لەي چۇنميڭ، حاي رۇيلەر جازعان «ادامدار جۇرەگىنە تەرەڭ ۇيالاعان ەكولوگيالىق وركەنيەت تانىمى جاسىل ءتۇستى حيكىمەتتى جاراتتى» دەگەن 1- ءبولىمىن تىڭداڭىزدار:
  كۇز ــــ مول ءونىمنىڭ ماۋسىمى. اقسۋ قالاسىنىڭ شىعىس وڭتۇستىك شەتىندەگى ايماقتىق تاجىريبە ورمان الاڭىندا، بىتىك وسكەن اعاشتار كوك اسپاندى كولەگەيلەپ، قىپ- قىزىل شىلان بۇتاقتاردا سامسىپ تۇر.
   بۇل كۇندەرى جاسىل اعاش، قىزىل جەمىس، كوك اسپان ورمان الاڭىنىڭ نەگىزگى ءتۇسىن قالىپتاسىتىرعان، ال 32 جىلدىڭ الدىنا، وسى ورمان الاڭى ساپ- سارى قۇبا ءتۇز بولاتىن. جاسى 50 دى ەڭسەرگەن ورمان الاڭىنىڭ ورىنباسار باستىعى تۇرسىن ياسىن وقۋشى كەزىنەن باستاپ كوكياردى جاسىلداندىرۋ ينجەنەرياسىنا قاتىناسقان بولاتىن، كوز الداعى مول ءونىم بەرگەن شىلان اعاشىنا قاراعان ونىڭ حيالى شارىقتاپ كەتتى، ول بىلاي دەدى: «كوكياردى جاسىلداندىرۋ ينجەنەرياسىنىڭ 1- ، 2- ، 3- مەرزىمدىك ينجەنەرياسىنا مەن تۇگەلدەي قاتىناسقام. قازىر جاپ-جاسىل اعاشتاردى كورىپ قاتتى قۋانامىن، سول داۋىردەگى اعاش ەگىلمەگەن كەزدەگى جاعدايدى ويلاسام جىلاعىم كەلەدى».
 كوكيار، ۇيعۇر تىلىندە كوك جار دەگەن ماعىنا بەرەدى، سول كەزدە، اقسۋ قالاسى مەن ونسۋ اۋدانى ارالىعىنداعى قۇبا ءتۇز ءارى جەرگىلىكتى ورىنداعى قۇمدى بوران ەڭ كوپ سوعاتىن جەر. ءبىر جىلدىڭ 365 كۇنىنىڭ ءجۇز كۇنىنە تاياۋ ۋاقىتىندا قۇتىرىنعان بوران كوكياردىڭ سارى قۇمىن قالا مەن اۋىل-قىستاققا بوراتادى، ءبىر جىلى، ءبىر رەتكى قۇمدى بوران نەشە 10 مىڭ مۋ ەگىس داقىلىن ويرانداپ كەتكەن بولاتىن. قالا رايونىنا نە ءبارى 6 كيلومەتر قاشىقتىقتاعى تاكلاماكان ءشولى ءار جىلى 5 مەترلىك قارقىنمەن جىلجىپ وتىرادى، ەگەر وڭاۋدى كۇشەيتپەسە، ەندى بىرنەشە جىلدان كەيىن، اقسۋ  قالاسى دا ەكىنشى كروران ەلىنە اينالۋى مۇمكىن.
  بۇگىنگى كۇنى وسى اۋماققا كىرگەن ادامدار الىس ارالىقتى كورە المايدى، سەبەبى الىسقا كوز تاستاعاندا، كوز الدىڭىزدى جاپ - جاسىل ورمانمەن كومكەرىلگەن جەرلەر توسىپ قالادى، بۇل اراعا بيىگى اق تەرەك، الاساسى الما، شىلان، جاڭعاق سياقتى  اعاشتار تۇگەل ەگىلگەن. جاساندى سەرىكپەن السىتان مەڭگەرىلگەن كەسكىن سۋرەتكە قاراعاندا، كوكيار كەڭدىگى 47 كيلومەتر، ۇزىندىعى 50 كيلومەتر كەلەتىن ورمان بەلدەۋىنە اينالىپ، قۇمدى بوراندى قالانىڭ سىرتىندا توسىپ تاستاعان.
 كوكياردىڭ جاسىل ءتۇستى حيكىمەتىن جاراتقان ءسىرا  نە؟  بۇل جونىندە، كوكياردى جاسىلداندىرۋ ينجەنەرياسىنا قاتىناسقان ءار ۇلت كادرلارى مەن بۇقاراسى ءىس جۇزىندىك ارەكەتتەرى ارقىلى بىزگە ايقىن جاۋاپ بەردى.
 كەزىندە اقسۋ ايماقتىق پارتكومنىڭ شۋجيى
بولعان شيە فۋپيڭ، اقسۋ حالقىنىڭ جۇرەگىنە تەرەڭ ۇيالاعان ەكولوگيانى الدىمەن قورعاۋ تانىمى كوكياردىڭ جاسىل ءتۇستى حيكىمەتىن جاراتقان، ــ دەپ قارايدى.
 1985 -جىلى، اقسۋ ايماقتىق پارتكومنىڭ شۋجيلىعىنا جاڭادان تاعايىندالعان شيە فۋپيڭ، كوممۋنيستتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى جانە ەكولوگيالىق ورتانى جاقسارتۋ سىندى كوكەيتەستى تىلەگى ارقىلى  اقسۋدىڭ ناشار ەكولوگيالىق ورتاسىن وزگەرتۋ بەكىمىنە كەلەدى. ول بىلاي دەدى: «كوكيار سىندى وسى قۇمدى بوران بوراپ تۇراتىن جەردى جاسىل القاپقا اينالدىرىپ، اقسۋ حالقىنا ويداعىداي ءوندىرىس جانە تۇرمىس ورتاسىن جاراتسام دەدىم. وسى نسىانانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن، بارلىق امالدى قاراستىرىپ، وسى ءىستى تىندىرۋدى ويلادىم. حالىققا سۇيەنگەندە عانا، بارلىق ءىستى ويداعىداي ىستەۋگە بولادى».
 «ونسۋ اۋدانى شەجىرەسىندە»، چيڭ پاتشالىعىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا جانە مينگو داۋىرىندە، جەرگىلىكتى ورىنداعى ءمانساپتىلاردىڭ قىرۋار ادام جانە زات كۇشىن شىعارىپ، قۇدىق قازىپ، توعان جاساپ، اعاش ەككەنى، ءبىراق ءبارىنىڭ دە ساتسىزدىكپەن تىنعانى ەستەلىككە الىنعان. وتكەن عاسىردىڭ 60- جىلدارى، اقسۋ ايماعى  دولان توعانىنىڭ سۋىن وسى جەرگە باستاۋدى ويلاعان بولاتىن، الايدا سۋ جەتكىزۋ ورنى دۇرىس بولماعاندىعى سەبەپتى، ينجەنەريا اياقسىز قالعان. سول سەبەپتى، كوكياردى جاسىلداندىرۋ تۋرالى ارناۋلى تاقىرىپتىق ماجىلىستە تالقى ەرەكشە قيان- كەسكى بولدى. ءبىراق، ناشار تىرشىلىك ورتاسىن تەز ارادا جاقسارتۋدىڭ كۇشتى ارمان- تىلەگى بارلىق ادامنىڭ جۇرەگىن توعىسىرىپ، ولاردى تىعىز ىنتىماقتاستىردى. 83 جاستاعى بي كىشيان، سول كەزدە اقسۋ ايماقتىق ورمان شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى مىندەتىن اتقارعان بولاتىن، قازىرگە دەيىن شيە فۋپيڭ ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى تالاس- تارتىس ونىڭ ەسىنەن مۇلدە كەتپەدى. ول :« سەن الدىمەن سۋ ماسەلەسىن شەشىم ەت، ونان سوڭ بۇقارانى جۇمىلدىرامىز، سۋ بار جەردە ادام دا بار، سوندا عانا مەن جۇمىستى ىستەي الامىن. ويتكەنى مەن سىناق ورمان الاڭىندا 30 جىل الاڭ باستىعى مىندەتىن اتقارعام، سوندىقتان، اعاشتى باپتاپ وسىرۋگە كەپىلدىك ەتەمىن دەدىم، ال ول، سەن اعاشتى ءساتتى ءوسىرىپ، مەملەكەتتىك ولشەمگە جەتكىزۋگە كەپىلدىك ەتە الساڭ بولعانى دەدى، سونىمەن مەن وسى ءىستى تىندىرىمدى ىستەۋ، تەحنيكا جاعىندا شارالاردى قولدانۋدى ويلاسىپ، شيە شۋجيدىڭ تەحنيكالىق اقىلشىسى بولۋعا بەكىندىم»،- دەدى.
  عىلىمي جوبالاۋ، قۇرىلىس جۇمىستارىن مۇقيات جۇرگىزۋ كوكياردى جاسىلداندىرۋ حيكىمەتىن جاراتۋعا نەگىز قالادى.
 سول كەزدەگى، مەملەكەت قارجى قوسىپ نىسان تۇرعىزباعان، سۋ قاينارى جوق، جەر بەدەرى كۇردەلى، توپىراعى سورتاڭ بولۋ سياقتى كوپتەگەن قيىنشىلىقتارعا ءدوپ كەلگەن جاعدايدا، تەحنيكا قىزمەتكەرلەرى كۇتىپ تۇرماي، يەك سۇيەمەي، قاراپايىم جابدىقتارمەن توپىراقتىڭ قۇرىلىمىنا تالداۋ جاساپ، ورمان وتىرعىزۋ جوسپارىن ۇيلەسىمدى جاسادى. سول كەزدە بي كىشيان كەڭسەسىن قۇرىلىس ورنىنا كوشىرىپ اپارىپ، بىرنەشە اعاش سىرىقپەن ءبىر پەرەزەنتتى جايىپ، شاتىر تىگىپ، وسى ارادا تاماقتانپ، وسى ارادا  تۇنەدى. شاڭ- توپىراق كۇشتى بولعاندىقتان، تۇرعان ادام جارىم ساعات ىشىندە توپىراققا مالىنىپ، ءبىر ساعاتقا جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە مۇرنىن ءبىر رەت تازالاۋعا ءماجبۇر بولاتىن- دى. وسىلايشا، بي كىشيان مەن تەحنيكتەر جارىم جىلداي ازىپ- توزىپ، ىلگەرىندى- كەيىندى  58 ءتۇرلى توپىراق كەسىندىسىنە مۇقيات فيزيكالىق- حيميالىق تالداۋ جاسايدى  ءارى ايماقتىڭ   ورمان الاڭدارىنان 72 جۇمسشىنى شىعارىپ،  ولارعا اعاش ەگىپ،قالامشا ءوسىرۋدى ۇيرەتتى. بي كىشيان:« سول كەزدە مەن سىناق جاسادىم، توپىراقتاعى سوردىڭ مولشەرى وتە جوعارى بولىپ %2.87 كە جەتكەن ەكەن، اعاش سور مولشەرى %1 تەن اسسا بولعانى قۋراپ قالادى، ەندەشە، قايتۋ كەرەك؟  سونىمەن كۇزدە سورتاڭدىقتى تومەندەتىپ، كوكتەمدە اعاش ەگۋ سىناعىن  جاسادىق. 1987- جىلى كوكتەمدە،  اعاش ەگىلدى، 6- ايدا، اعاشتىڭ كوكتەۋ مولشەرىن تەكسەرگەندە، %87.3 كە جەتىپ، مەملەكەت ولشەمىنەن استى. مەملەكەت ولشەمىندە  %85  كە جەتسە بولعانى تولىمدى بولادى، وسىلايشا، كۇتپەگەن جەردەن العاشقى جىلى تابىسقا قول جەتكىزدىك»،- دەدى.
  اعاشتىڭ وسىنداي قاتارعا قوسىلۋ مولشەرىن جوعارلاتۋ ـــ تەحنيكتەر مەن حالىق بۇقاراسىنىڭ مۇقياتتىلىقپەن قۇرىلىس جۇرگىزۋىنەن ايىرىلا المايدى. كوكياردا  ءبىرىنشى، ەكىنشى مەرزىمدىك ەكولوگيالىق ورمان ەگۋ بارىسىندا، كوپشىلىك اعاش ەگىلەتىن شۇڭقىرعا «88323» دەيتىن ولشەمدى تۇراقتاندىردى. اقسۋ ايماقتىق ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى كوكيار ورمان الاڭىن باسقارۋ پۋنكىتىنىڭ اعا ينجەنەرى جاڭ جىجۇن:« اعاش ەگىلەتىن شۇڭقىردىڭ اۋىزىنىڭ ديامەترى 80 سانتيمەتر، تەرەڭدىگى 80 سانتيمەتر بولۋى، 30 سانتيمەترلىك ورگانيكالىق تىڭايقىش بەرۋ، ونان سوڭ تاعى دا 20 سانتيمەترلىك تىڭايعان توپىراق توگۋ، وسىدان كەيىن اعاش تامىرىنىڭ ەگۋ تەرەڭدىگىن 30 سانتيمەترلىك ورىنعا تۇراقتاندىرۋ كەرەك. وسىلايشا، «88323»  ولشەمى جارىققا شىقتى. قۇمدى شولدە اعاشتىڭ اقاۋسىز ءوسۋى ءۇشىن، ءشول رايونىنىڭ اۋەلگى توپىراعىن قۇنارلاندىرۋ قاجەت، وسىمدىك ءوسۋ مەزگىلىندە تامىرى تىڭايعان توپىراق ىشىندە تەز وسەدى»،- دەدى.
 جالپى حالىقتىڭ قاتىناسۋى، تۇتاس قوعامنىڭ ورتاق قۇرۋى كوكيار ينجەنەرياسىنىڭ دەرەۋ قالىپقا ءتۇسۋىنىڭ ماڭىزدى كەپىلى بولدى.
 -1986 جىلدان بەرى، ءار جىلى كوكتەم، كۇز ماۋسىمىندا شامامەن 30 مىڭ ادام رەت كوكيارداعى قاعىر جەردە اعاش ەگىپ، ورمان ءوسىرىپ كەلدى. ورگان كادرلارى، كاسىپورىندار مەن ءىس ورىندارىنداعى جۇمىسشى-قىزمەتكەرلەر، مەكتەپتەگى وقىتۋشى- وقۋشىلار، اسكەري بولىمدەگى وفيتسەرلەر مەن اسكەرلەر جانە ءار سالاداعى قايراتكەرلەر، جالپى حالىق مىندەتتى اعاش ەگۋگە، مەملەكەت تەريتورياسىن جاسىلداندىرۋ  بىرىككەن شايقاسىنا اتسالىستى. 30 جىلعا جالعاسقان كوكياردى جاسىلداندىرۋ ينجەنەرياسىندا ىلگەرىندى-كەيىندى  3 ميلليون 900 مىڭ ادام رەت قاتىناسىپ، 54 رەت جاسىلداندىرۋ، ورمان ءوسىرۋ بىرىككەن شايقاسىن ۇيىمداستىردى، بۇل قيمىل ىشكى جاقتا جۇرتتىڭ ارەكەت سانالىلىعىن جۇمىلدىرىپ، قانداي بوگەت بولسىن بۇزىپ وتەتىن، قاشاندا جەڭىسكە جەتەتىن جويقىن بىرىككەن كۇش قالىپتاستىردى. ونسۋ اۋدانىنداعى زەينەتكە شىققان كادر قۋانجان بىلاي دەدى: «تۇتاس ونسۋ اۋدانىنداعى پارتيا-ۇكىمەت ورىندارى مەن تاراۋلارى، كاسىپورىندار مەن ءىس وررىندار جانە اسكەري ءبولىم، وقۋشى- وقىتۋشىلار دا بار، ءار كۇنى 5 مىڭنان ارتىق ادام وسى قيمىلعا اتسالىستى. قالاي بولماسىن، سەنىمىمىز بەكەم بولدى، قاراڭىز، مىنا 100 مىڭ مۋلىق ەكولوگيالىق باقشانى جاسىلداندىرعاننان كەيىن، ونسۋلىقتاردىڭ ماقتانىشىنا اينالادى.  3 جىل جاسىلداندىرىپ، 5 جىل كوركەيتىپ، 8 جىلدا اۋقاتتاندىرۋدى  مەرزىمنەن بۇرىن جۇزەگە اسىردىق.»
 « ەڭبەك، ناتيجە تەك ءبىر ادامعا عانا ءتان ەمەس» دەگەن ناتيجە كوزقاراسى ــ كوكيار ينجەنەرياسىن دامىتىپ، ۇزاققا جالعاستىرۋداعى قوزعاۋشى كۇش سانالادى. باس شۋجي شي جينپيڭ : « ەڭبەك، ناتيجە تەك ءبىر ادامعا عانا ءتان ەمەس»،- دەپ اتاپ كورسەتتى، بۇقارا كورە الاتىن، بايقاي الاتىن، ناقتى تابىسقا كەنەلە الاتىن ناقتى سىتەر ىستەۋ ءارى ۇرپاقتارعا دەمەۋ بولاتىن، نەگىز قالايتىن، ۇزاق بولاشاقتى تيىمدىلىگى بار يگى ىستەر ىستەۋ قاجەت.
  1986- جىلدان باستاپ، اقسۋ ايماعىنىڭ 7 كەزەكتەگى ايماقتىق پارتكوم شۋجيلارى تۇگەل جاسىلداندىرۋ ينجەنەرياسىنىڭ باس قولباسشىسى مىندەتىن اتقارعان، 18 مىڭ 500 مۋلىق 1- مەرزىمدەگى ينجەنەريادان تارتىپ، 12 مىڭ مۋلىق 2-مەرزىمدىك ينجەنەرياعا، 22 مىڭ مۋلىق 3-مەرزىمدىك ينجەنەرياعا، 18 مىڭ مۋلىق 4-مەرزىمدىك ينجەنەرياعا،  2013- جىلدان قازىرگى 900 مىڭ مۋلىق ينجەنەرياعا دەيىن، «باسشىلىق مىندەت اتقارىپ، حالىققا باقىت جاراتۋ» كوزقاراسىنا قاشاندا تاباندى بولىپ، مەزەتتىك تابىس پەن كوز الداعى پايدانى كوزدەمەي  ۇزاق بولاشاقتىق دامۋ جولىندا تەر توگىپ، «ادام كەتكەنىمەن، ساياسات جالعاستى اتقارىلادى» دەيتىن بيلىك جۇرگىزۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىردى.  اقسۋ ايماقتىق پارتكومنىڭ قازىرگى شۋجيى دوۋ ۋانگۇي بىلاي دەدى: « 18- قۇرىلتايدان كەيىن، اعاش ەگىپ، ورمان ءوسىرۋ اۋماعىن 5 ميلليون مۋعا ارتتىردىق، ەڭ پارمەندى تىرەك ەكولوگيالىق كوزقاراسقا كوپشىلىكتىڭ وسكەلەڭ ءمان بەرگەنى ءارى كوكيار رۋحى بولدى.  كوكيار رۋحى ارقىلى تانىمىمىزدى، ارەكەتىمىزدى شوعىرلاندىرىپ، اقسۋدىڭ ەكولوگيالىق قۇرىلىس تەبىنىن ارتتىرۋدى مىقتى يگەرىپ، بۇقارانىڭ تابىس سەزىمى مەن باقىت سەزىمىن اناعۇرلىم جوعارىلاتتىق» .


بەرىپ كەت ورامالىڭدى

دوستار

الىستاعى اق ەركە