جاڭا حابارلار

وتان ءۇشىن جانىن قيعان ــ سۇڭ جياۋرىن

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2018-04-11 16:42:47  
جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى دا ۇزاق تاريحىن داۋىرلەر بويى ءار ۇلت ۇلاندارى ىستىق قاندارىمەن جازىپ قالدىرعان.
 تاياۋ زاماننان بەرى، قاھارمانداردىڭ اڭگىمەلەرى ەلدى ەرەكشە ءسۇيىندىرىپ، ۇلتتىڭ تاريحي داستاندارىندا ەرلىگىن بارىنشا ايگىلەدى!
ولار جاپا-ماشاقاتتا شىعار جول ىزدەپ، كۇرەس جاساپ ۇلەس قوستى، نەمەسە تۋعان ەلى ءۇشىن ءوزىن ارنادى، ولاردىڭ ءومىر جىرىن اسقاقتاتقان ۇلى سەنىمى مەن رۋحاني جىگەرى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ەڭسە كوتەرۋىنە، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىنە ارنالدى! وسى جىرعا قوسىپ ماقتان تۇتاتىن قاھارماندار جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ قۇندى رۋحاني بايلىعى. شي جينپيڭنىڭ جاڭا ءداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىنىڭ جەتەكشىلىگىندەگى جاڭا ساپاردا، ەرلىك جىرىن اسقاقتاتا شىرقاپ، قاھارماندار رۋحىن ساۋلەلەندىرۋدىڭ ماڭىزى زور ءارى تەرەڭ.
 شينحۋا اگەنتىگىنىڭ 4-ايدىڭ 10-كۇنى چاڭشادان جولداعان حابارى: حۋنان ولكەسى چاڭدى قالاسى تاۋيۋان اۋدانىنداعى جياۋرىن مەكتەبىنىڭ قاقپاسىنان كىرگەندە، كوزگە ەڭ الدىمەن سۇن جياۋرىننىڭ ءمۇسىنى تۇسەدى. كوكتەم لەبى ەسكەن 4-ايدا، ۇستىنە ۇزىن شاپان، باسىنا كيىز مالاقاي كيگەن، كەۋدەسىن كەرىپ، الدىعا قادالا قاراعان سۇڭ جياۋرىننىڭ ءمۇسىنى قاسقايىپ تۇر. تاياۋدا عانا، وقىتۋشى-وقۋشىلاردىڭ ۋاكىلى مەن قوعامنىڭ ءار سالاسىنداعى قايراتكەردەن ۇيىمداسقان 200 نەشە ادام وسى اراعا جينالىپ، سۇڭ جياۋرىننىڭ وتان ءۇشىن جانىن قيعاندىعىنا 105 جىل تولعاندىعىن اتاپ ءوتتى.
«سىلدىراپ اققان جاعاسى قۇراق، بۇلاقتى بويلاپ اتتاندىم جىراق». ءبىر ءداۋىردىڭ قاھارمانى سۇڭ جياۋرىننىڭ قاجىرلىلىقپەن ءبىلىم قۋعان رۋحى، مۇراتىنان تايمايتىن توڭكەرىستىك جىگەرى، ادىلەت جولىندا ەشتەڭەدەن تايىنبايتىن وتانشىلدىق رۋحى، بارىن سالىپ زاڭدى دارىپتەگەن ادىلەتشىلدىگى سۇڭ جياۋرىن مەكتەبىندەگى وقۋشىلار مەن تاۋيۋان حالقى اراسىندا اڭىزعا اينالدى.
سۇڭ جياۋرىن ( 1882-جىلدان 1913-جىلعا دەيىن ءومىر سۇرگەن)، جاناما اتى دۇن چۋ، لاقامى بالىقشى، حۋاننانىڭ چاڭدى قالاسى تاۋيۋان اۋدانىنىڭ ادامى، دەموكراتيالىق توڭكەرىستىڭ اتويشىسى. جۇڭحۋا مينگو ۋاقىتتىق ۇكىمەتىنىڭ تاڭ شاۋ-ي بيلىك كەڭسەسىندە ەگىن-مال شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باستىعى بولعان، گومينداڭ پارتياسىن نەگىزگى قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى.
1888-جىلى (ياعىني گۋاڭ شۇيدىڭ 14-جىلى)، 6 جاستاعى سۇڭ جياۋرىن جەكەلىك مەكتەپكە ءتۇسىپ ساۋاتىن اشادى، 1899-جىلى، تاۋيۋان جاڭجياڭ مەكتەبىنە وقۋعا ءتۇسىپ، 1902-جىلى ەمتيحاننان ءوتىپ، ۋچاڭ ورتا مەكتەبىنە قابىلدانادى، مەكتەپتەگى كەزىندە، ۋ لۋجىن سياقتىلار ۇيىمداستىرعان توڭكەرىستىك توپتىڭ ۋچاڭنىڭ حۋايۋان تاۋىنداعى جينالىسى سۇڭ جياۋرىندى باۋرايدى، ول ۇنەمى ساباقتاستارىمەن بىرگە ساياساتتى تالقىلايدى، ءارى چيڭ پاتشالىعىنا قارسى توڭكەرىس جولىنا تۇسەدى.
1903-جىلى 8-ايدا، سۇڭ جياۋرىن حۋاڭ شيڭمەن تانىسىپ، دوس بولادى. سول جىلى 11-ايدىڭ 4-كۇنى، ول حۋاڭ شيڭ، ليۋ كۇي-ي، ىن تيانحۋا، جاڭ شىجاۋلارمەن بىرگە جۇڭحۋانى كوركەيتۋ قوعامىن قۇرادى.
1904-جىلى 2-ايدا، «شاپقىنشىلاردى قۋىپ شىعىپ، جۇڭحۋانى قالپىنا كەلتىرۋدى» باستى ساياسي پروگرامماسى ەتكەن جۇڭحۋانى كوركەيتۋ قوعامى چاڭشادا قۇرىلىپ، حۋاڭ شيڭ قوعامنىڭ باستىعى، ال سۇڭ جياۋرىن ورىنباسار باستىعى بولادى. سول جىلى 11-ايدا، سۇڭ جياۋرىن جاپونياعا بارىپ، ىلگەرىندى-كەيىندى ساياسي-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىندە، ۋاسەدا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقيدى. ۋنيۆرسيتەتتە وقىعان مەزگىلىندە، ول باتىستىڭ كاپيتاليستىك ساياسي ءىلىمى مەن قوعامدىق تۇزىمگە قاتىستى كىتاپتاردى كوپتەپ وقيدى، تاعى « جاپونيا نەگىزگى زاڭى»، «روسسيا توڭكەرىسى» سياقتى ءتۇرلى كىتاپتار مەن ماقالالاردى اۋدارىپ، سول كەزدەگى دۇنيە جۇزىندەگى ماڭىزدى ەلدەردىڭ ساياساتى، ەكونوميكاسى، زاڭى، ءتۇرلى تۇزىمدەرى جونىندە نەداۋىر تەرەڭ تۇسىنىككە يە بولادى.
1905-جىلى 6-ايدا، «20-عاسىرداعى جۇڭگو» اتتى توڭكەرىستىك جۋرنالدى شىعارعان سۇڭ جياۋرىن جاپونيا ساياسي-زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ وقيدى؛ سول جىلى 8-ايدا، ول سۇن جۇڭساننىڭ جاپونيانىڭ توكيو قالاسىندا توڭمىڭ قوعامىن قۇرۋىن قولدايدى، ءارى قوعامنىڭ ءادىليا ءبولىمىنىڭ تەكسەرۋ باسقارماسىنىڭ باستىعىندىعىنا تاعايىندالىپ، «21-عاسىرداعى جۇڭگو» جۋرنالىن تۇڭمىڭ قوعامىنىڭ ورگان گازەتى ــ «حالىق گازەتىنە» وزگەرتەدى.
 1910-جىلدىڭ اياعىندا، سۇڭ جياۋرىن جاپونيادان شاڭحايعا قايتىپ كەلىپ، «ۇلت دەربەستىگى» گازەتىنىڭ شولۋشىسى بولىپ، «بالىقشى » دەگەن قالام اتپەن توڭكەرىستى ۇگىتتەيتىن قىرار ماقالالاردى جازادى.
1911-جىلى 7-ايدا، سۇڭ جياۋرىن تان رىنفىڭ، چىن چيميمەن بىرگە شاڭحايدا تۇڭمىڭ قوعامىنىڭ ورتا بولەك باس قوعامىن قۇرىپ، ءوزى جالپى ىستەرگە جاۋاپتى قىزمەتكەر مىندەتىن اتقارادى. ول شاڭحاي، حۋنان، حۋبەي اراسىندا شاپقىلاپ، ورتا بولەك باس قوعامنىڭ بولىمشە قوعامدارىن بەلسەنە قۇرىپ، قارجى توپتاپ، قارۋ-جاراق، وق-ءدارى ساتىپ الىپ، چاڭجياڭ ءدارياسىنىڭ ورتا، تومەنگى اعارىنداعى توڭكەرىستىڭ اياق السىىن جەبەيدى.
1913-جىلى 3-ايدا، «جۇڭحۋا مينگونىڭ » 1-كەزەكتى پارلامەنت سايلاۋى نەگىزىنەن اياقتايدى، سۇڭ جياۋرىننىڭ قولداۋى مەن ارالاسۋىندا، گومينداڭ پارتياسى ماڭىزدى جەڭىسكە قول جەتكىزەدى، بۇل ونىڭ اكىمياتتىڭ بولاشاعى مەن ساياساتقا دەگەن ىنتاسىن ءتىپتى كۇشەيتەدى. سۇڭ جياۋرىن ەۆروپانىڭ «بيلىك كەڭسەسى ءتۇزىمى» داعدىسىنان ۇيرەنىپ، پارتيانىڭ باسشىسى سالاۋاتىمەن بيلىك كەڭسەسىن قۇرماق بولىپ جۇرگەندە، سول جىلى 3-ايدىڭ 20-كۇنى ساعات 22 دەن 45 مينۋت وتكەندە حۇڭ شۋزۋ شاڭحاي پويەز ۆاگزالىندا قاستاندىق جاسايدى. 3-ايدىڭ 22-كۇنى تاڭعى ساعات 4 تەن 48 مينۋت وتكەندە، سۇڭ جياۋرىن قۇتقارۋ ءونىم بەرمەي 31 جاسىندا دۇنيەدەن وتەدى. قازىر سۇڭ جياۋرىننىڭ قابىرى شاڭحاي قالاسىنىڭ جابي باقشاسىندا.
جاڭ تاييان «مينگو گازەتى» مەن «شىنجۋ گازەتىندە»، سۇڭ جياۋرىندى «بيلىك كەڭسەسىن قۇرۋ سىندى ماڭىزدى مىندەتتى ۇستىنە ارقالاعان ەر سۇڭ جياۋرىن»، «سۇڭ جياۋرىننان باسقا زۇڭليعا لايىق ەشكىم جوق» دەپ باعا بەرەدى.
ساي يۋانپي «ءبىزدىڭ تاريح» اتتى كىتابىنىڭ العى سوزىندە: «تۇڭمىڭ قوعامىن قۇرۋدى جوسپارلاۋشىلار از ساندى يەلەيدى، ال وسى جوسپار ءۇشىن جاۋاپكەرلىگىنەن تايماعاندار ءتىپتى از، سۇڭ جياۋرىن مىرزا وسىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ەگەيى»،-دەيدى.
كوپ جىلدان بەرى، سۇڭ جياۋرىننىڭ تۋعان جەرى تاۋيۋان حالقى سۇڭ جياۋرىن مىرزانىڭ قاھارماندىق ىزگى ىستەرىن ەستە بەرىك ساقتاپ جانە شىن جۇرەكتەن ەسكە الىپ، سۇڭ جياۋرىننىڭ وتانشىلىق رۋحىن جىرلاپ، وسى تاڭداۋلى توڭكەرىسشىنى ساعىندى، تاۋيۋان حالقى سۇڭ جياۋرىننىڭ كونە تۇراعى بۇرىنعى بازىلۋ اۋىلىنىڭ شانپو قىستاعىن «بالىقشى قىستاعى» دەپ وزگەرتتى، 2011-جىلى 5-ايدا، تاعى يۇيفۋ، حۇيلۇڭ، ياۋجياچۇڭ سياقتى 3 قىستاقتى «جياۋرىن قىستاعى» دەپ بىرىكتىردى. 2001-جىلى بۇرىنعى بازىلۋ ورتا مەكتەبىن «جياۋرىن ورتا مەكتەبى» دەپ وزگەرتتى، كەيىن جياۋرىن ورتا مەكتەبى مەن باستاۋىش مەكتەبىن بىرىكتىرىپ قازىرگى جياۋرىن مەكتەبى ەتىپ قۇردى.
تاۋيۋان اۋدانى سۇڭ جياۋرىندى ەسكە الۋ ءۇشىن، سۇڭ جياۋرىن كونە تۇراعى، سانجيە سامالدىعى، «سۇڭ جياۋرىن» اتتى ايگىلى شىعارما، سۇڭ جياۋرىن مەكتەبى، «سۇڭ جياۋرىن كەشىرمەسى» اتتى تەلە فيلىم سياقتى 6 ينجەنەريانى اتقاردى.
سونىمەن بىرگە، تاۋيۋان اۋدانى تاعى سۇڭ جياۋرىننىڭ كونە تۇراعى مادەنيەت كاسبى باقشاسىن جوبالاپ، سۇڭ جياۋرىن مۇراجايىن سالىپ، تاۋيۋان اۋداندىق سۇڭ جياۋرىندى زەرتتەۋ قوعامىن قۇردى.

بەرىپ كەت ورامالىڭدى

دوستار

الىستاعى اق ەركە