باس بەتجاڭالىقتارادەبيەت-كوركەمونەروقۋ-اعارتۋمادەنيەتەلەس
كوز ايىم ساتتەرەكران الەمىتاڭداپ تىڭداڭىزقازاق رەداكسياسىارناۋلى تاقىرىپايماق-وبىلىس
جاڭا حابارلار

ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى، شىرقالدى باقىت جىرى ماعىنالى

    كەلۋ قاينارى: ءتاڭىرتاۋ تورابى    2017-09-11 19:43:46  

كورشىلەر ارا ءبىر وتباسىنىڭ ادامدارىنداي تاتۋ - ءتاتتى وتۋدە

سانجى قالاسىنان سولتۇستىككە قاري 20 شاقىرىم ارالىقتا، الىستان قاراساڭىز كوزىڭىزگە تۇسەتىن ەكى قاباتتىق ۇلكەن عيمارات جول بويىندا بوي كوتەرىپ تۇرادى. بۇل سانجى قالاسىنداعى ساۋلەتتى ساياجاي ەمەس، قايتا ليۋگۇڭ قالاشىعى شىسانحۋ قىستاعىنداعى ءبىر قىستاق تۇرعىنىنىڭ تۇرار جايى. بۇل قىستاق سانجى قالاسىنداعى تۇڭعىش كەزەكتە قۇرىلعان جوبالانۋى ۇيلەسىمدى، ورتاسى كورىكتى، جولى داڭعىل، ورتاسى تازا، جاسىلداندىرۋى جاقسى، تۇرعىنداردىڭ كىرىسى مولايىپ، كاسىپتەنۋ اۋماعى كەڭەيگەن، ۇلتتار ىنتىماعى جاقسى، زاڭ - تۇزىمگە بويسۇنۋى جاقسى كوركەم قىستاق. قىستاقتا حانزۋ، حۇيزۋ، ۇيعۇر سياقتى ءار ۇلت بۇقاراسى ارالاس قونىستانعان. سوندىقتان دا، ۇزاق جىلداردان بەرى ولار كورشىلەر ارا تىعىز قارىم - قاتىناستا بولىپ، ۇلتتاردىڭ ۇلى ىنتىماعىن ءىس جۇزىندىك ارەكەتتەرىمەن بەينەلەدى. ىمىرت ۇيىرىلە ءار وتباسىنداعى تۇرعىندار قىستاقتىڭ مادەنيەت قيمىل ورتالىعىنا جينالادى. 100 گە جۋىق ادام قاتارعا تۇرىپ، ادەمى اۋەننىڭ ىرعاعىنا ەلىتىپ، الاڭ بيىنە باسادى.
الاڭدا ءبي بيلەگەن ءار ۇلت باۋىرلاستارىن كورگەندە، وسى قىستاقتا ءبىر ءومىرىن وتكىزگەن قارتتار تەبىرەنگەنىنەن بىلاي دەيدى: «ولاردىڭ ءبارى ءبىزدىڭ كورشىمىز، ادەتتە ۋاقىتىمىز شىعا قالسا بولدى بىرگە تاماقتانىپ، بىرگە بيگە باسىپ، ءبىر ءۇيلى جاندارداي كوڭىلدى ءوتىپ كەلەمىز».
ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى، شىرقالدى باقىت جىرى ماعىنالى
چىن شيڭميڭ شينجياڭ اندەرىن ۇناتىپ تىڭدايدى. سودان سوڭ ول اۋلاسىن مۋزيكا جاسايتىن ساحناعا اينالدىرىپ العانى بار، ءار ۇلت باۋىرلاستارى قولدارى بوساعاندا وسى اراعا كەلىپ ءان ايتىپ، مۋزيكا تىڭداپ جىرعاپ قالادى. «مەن كورشىم لاۋ چىننىڭ ۇيىنە بارىپ، ‹شينجياڭ اۋەندەرىن› تىڭداپ جۇرگەنىمە بەس - التى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. باستابىندا تۇسىنبەيتىنمىن، كەيىندەپ لاۋ چىن سابىرلىلىقپەن جىنتىكتەي ءتۇسىندىرىپ بەرىپ وتىرادى. ءار ۇلت حالقى وسىندا ارالاس قونىستاندىق، تۇرمىس ورتامىز توتەنشە جاقسى. بارلىعىمىز ءوزارا ءتىل ۇيرەنىپ، ءبىر - ءبىرىمىزدىڭ مادەنيەتىمىزدى ۇيرەنىپ، بىرگە ءان تىڭداپ، بەينە ءبىر ءۇيلى جاندارداي جاراسىمدى ءوتىپ كەلەمىز»،- دەيدى چىن شيڭميڭنىڭ كورشىسى مامەت يمىن.
وسى قىستاقتاعى تۇرعىنداردىڭ ىنتىماقتى، جاراسىمدى ۇلتتار قاتىناسىن ورناتۋىن سانجى قالاسىنىڭ كوپ جىلدان بەرى ورىستەتىپ كەلە جاتقان ۇلتتار ىنتىماعى تاربيە قيمىلىنان بولە قاراۋعا بولمايدى. نەشە جىلدان بەرى، قىستاق ەكى كوميتەتى باس نىسانانى تىعىز توڭىرەكتەپ، قىستاقتاعى تۇرعىنداردىڭ ۇلتتار ىنتىماعى قىزمەتىن جاقسى ىستەۋدى باستان - اياق وزەكتى قىزمەت ءتۇيىنى ەتىپ، «ۇلتتىق ءتىل ۇيرەنۋ ، ۇلتتىق اندەردى ۇيرەنۋ، ۇلتتىق ءبي ۇيرەنۋ، ۇلتتار ارا دوستاسۋ» قيمىلىن كەڭ كولەمدە قانات جايدىرىپ، بۇقارانى تولىق جۇمىلدىرىپ، قاتىناسۋ بارىسىندا اسەر الۋ، قاتىناسۋ بارىسىندا ءوزارا توعىسۋدى شىنايى جۇزەگە اسىردى. ءٴار ۇلت بۇقاراسى بىرگە ءٴان ايتىپ، بيگە باسىپ، ورتاق ۇيرەنىپ، بىرگە تۇرمىس كەشىرىپ، ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ۇلى شاڭىراعىن شاتتىققا بولەدى. ياڭ سۋنجۇن (سولدان ءبىرىنشى) كورشىسى چىن ىنلۇڭنىڭ ۇيىنە ۇنەمى بارىپ، حال – جايىن ءبىلىپ تۇرادى.
ۇلتقا بولىنبەي، باي - كەدەيگە ايىرىلماي، ءبىر - بىرىنە كومەكتەسىپ، ەتەنە بايلانىس ورناتتى
شىسانحۋ قىستاعى كورشىلەر ارا ۇلتقا بولىنبەي، باي - كەدەيگە ايىرىلماي، ءبىر - بىرىنە كومەكتەسىپ، ەتەنە قاتىناس ورناتىپ، ءار ۇلت جۇرتشىلىعى جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام قۇرۋعا ۇمىتىلىپ، كورشىلەر ارا بەرەكەلى شاڭىراق قۇرۋداي ماداق جىرىن جازدى.
چىن ىنلۇڭ وتباسى ەگىن ەگىپ كۇنەلتەدى. تۇرمىس جاعداي دا تىم شىركىن-اي ەمەس ەدى. بيىلعى كوكتەم مەرەكەسىنەن بۇرىن، ونىڭ جاڭا سالدىرىپ اشەكەيلەگەن ءۇيى دىمقىل تارتىپ، تاعانى كوتەرىلىپ كەتەدى. ول قالاي ىستەۋدى بىلمەي كورشىسى ياڭ سۋنجۇندى كومەككە شاقىرادى. ياڭ سۋنجۇن دەرەۋ ۇيىنە بارىپ، چىن ىنلۇڭعا اقشا اكەلىپ بەرەدى. ءارى تەزدەن سانجى قالاسىنا بارىپ، قايتادان اعاش تاعان ساتىپ اكەلۋگە كەڭەس بەرەدى. ءتىپتى، تاعان جاتقىزاتىن ادامعا دا ءوزى حابارلاسىپ قويادى. ءۇيىن اشەكەيلەگەنگە كوپتەگەن اقشا جۇمساعاندىعى سەبەپتى چىن ىنلۇڭنىڭ كوكتەم مەرەكەسىن تويلاۋعا جاعدايى جار بەرمەي تۇرعان ەدى. ياڭ سۋنجۇن جانە ءوز قالتاسىنان اقشا شىعارىپ، ىشپەك – جەمەك الىپ بەرىپ، ءبىر ءۇيلى جاننىڭ كوڭىلدى مەرەكە وتكىزۋىنە شارت - جاعداي جاساپ بەرەدى.
چىن ىنلۇڭ: «ياڭ مىرزا توتەنشە جاقسى ادام، مەن قينالعان ساتتەردە قاشان دا قاسىمنان تابىلادى. وسىنداي كورشىم بولعانى ءۇشىن ماقتانامىن»،- دەيدى.
ياڭ سۋنجۇن عانا ەمەس، شىسانحۋ قىستاعىندا مۇنداي مىسالدار تولىپ جاتىر. قىستاق تۇرعىنى قادىرجان ابىلەتتىڭ اناسى قاتتى ناۋقاستانعاندا، كورشىسى چۇي گورۇڭ كولىگىمەن شيپاحاناعا جەتكىزىپ عانا قويماي، شيپاحاناعا جاتاتىن اقشاسىن دا تولەپ كومەكتەسەدى. شيپاحانادان قايتقاندا ارنايى بارىپ الىپ قايتادى.
قىستاق تۇرعىندارى وزدەرى تۇرعان قىستاقتى ءوز وتباسىمىز دەپ بىلەدى
شىسانحۋ قىستاعىنداعى ءار ۇلت باۋىرلاستارى وزدەرىنىڭ قىستاقتارىنىڭ گۇلدەنىپ - كوركەيۋى ءۇشىن قولدارىنان كەلگەن جۇمىستارىن ايامايدى. اسەت اعايدىڭ وسى قىستاقتا تۇرعانىنا 40 جىلداي بولدى. ول كىسى توك، قۇبىر سۋى جولىن جوندەۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ مامانى. كىمنىڭ ءۇيىنىڭ توگى بۇزىلىپ، ترۋباسىنان سۋ شىقپاي قالسا، شاقىرعان زامان جەتىپ بارادى. تەك توك، سۋ ترۋبالارىن جوندەۋدەن سىرت، اسەت قاريا قىستاقتىڭ تازالىق باقىلاۋشىسى. كىمنىڭ ەسىك الدىندا قوقسىق ءۇيىلىپ ۋاقىتىندا تاستالماسا، كىم كوشەگە قالايماقان قوقسىق تاستاسا ول كىسى باتىلدىقپەن تىكە ايتادى.
«قىستاعىمىز سانجى وبلىسى، سانجى قالاسى بويىنشا كورىكتى اۋىل – قىستاق ماراپاتىنا يە. ورتانى قورعاۋ ءاربىر ازاماتتىڭ بورىشى»، - دەيدى اسەت اعاي.
اسەت اعايعا ۇقساس شىسانحۋ قىستاعىنداعى بارلىق تۇرعىندار قىستاقتى ءوز ۇيلەرى دەپ بىلەدى. قستاقتا تۋىلعان ءاربىر ىسكە جاۋاپكەرلىكپەن قاراپ، بەلسەندىلىكپەن سەلبەسەدى. كىمنىڭ ۇيىندە قيىنشىلىق بولسا، وزگە ۇلت دەپ الالاماي، بارلىعى جۇمىلا كومەكتەسەدى.
قىستاق تۇرعىندارى قاراپايىم تۇرمىس كەشىرمەلەرى، ءىس جۇزىندىك ارەكەتتەرى ارقىلى اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىسىپ، قوعامى ورنىقتى، ۇلتتارى ىنتىماقتى، ورتاسى كورىكتى، دامۋى قارقىندى جاڭاشا قىستاقتىڭ جاراسىمدى ورتاسىن بىرگە جاراتتى.

ءان الەمى

جول توسىلىپ قالدى

تۇلپارىم