باس بەتجاڭالىقتارادەبيەت-كوركەمونەروقۋ-اعارتۋمادەنيەتەلەس
كوز ايىم ساتتەرەكران الەمىتاڭداپ تىڭداڭىزقازاق رەداكسياسىارناۋلى تاقىرىپايماق-وبىلىس
جاڭا حابارلار

كولدەگى قازاق اۋىل

    كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى    2017-07-17 17:08:04  
ءتىلشىمىز ساۋلەت ساتان ۇلى جازعان ارناۋلى حاباردى تىڭداڭىزدار: شينجياڭ ەرەنتاۋ بوعدا كولى مەملەكەتتىك ورمان باقشاسى، شينجياڭ بوعدا كولى، بوعدا شىڭى مەملەكەتتىك جاراتىلىستىق قورىعى، شينجياڭ ەرەنتاۋ بوعدا كولى مەملەكەتتىك گەولوگيالىق باقشاسى، شينجياڭ ەرەنتاۋ ـــ بوعدا ءوڭىرى دۇنيە جۇزىلىك جاراتىلىستىق مۇراعاتى دەگەن ات-اتاقتارى بار جانە مەملەكەتتىك 5 A دارەجەلى كورىنىس رايونى سانالعان بوعدا كولىنىڭ ساياحاتى ەكولوگيالىق وركەنيەتتى كورنەكتىلەندىرۋ نەگىزىندە ايرىقشا سالتانات قۇرىپ وتىر.
ءبىر كەزدە بوعدا كولىنىڭ ماڭى مالشىلاردىڭ جازعى قونىسى-ەدى.
سوناۋ شاقتا مايدانعا اتتانۋعا ساپ تۇزەگەن قالىڭ ساربازداي جايقىن سامىرسىندى، كوك تەڭىزدەي تولقىعان كوكوراي شالعىن كوك جاساڭدى تۇمسا دالا ـــ بوعدا كولىنىڭ ماڭىنا ءاپپاق جۇمىرتقاداي اقبوز شاڭقان ۇيلەر شاشىراي تىگىلەتىن دە، اتىراپتا ورگەن مال، حارەكەت قىلعان تۇرعىندار، اسىر سالىپ ويناعان بالالار عانا كوزگە ءجيى شالىعاتىن.ال، اۋىل ءۇيدىڭ ىشىنەن دومبىرامەن ايتىلىپ، تۋ زەڭگىر كوككە شىعانداعان ءان-جىر؛ ءجۇن تۇتكەن اجەلەردىڭ ءارلى اڭگىمەسى، كيىز باسقان ايەلدەردىڭ ادەمى ءازىلى، كەستە تىككەن قىزداردىڭ سىڭعىرلى كۇلكىسى؛ قىز ۇزاتىپ، كەلىن ءتۇسىرىپ مارە-سارە بولىپ جاتقان ۇيلەردىڭ ءسانى مەن سالتاناتى ايرىقشا ۇلى ءدۇبىرلى تويى؛ تۇسەل تۇسكەن ءۇيدىڭ مال سويىپ، ەت اسىپ، قويان جون داستارقان جاياتىن سي-سياپات ءمازىرى سياقتىلار بوعدا كولى ماڭىنداعى مالدى اۋىلدىڭ الا جازدايعى تىرلىك دۋمانى بولاتىن.
ارادا باسقارۋدىڭ ءار كەلكى بولۋ سەبەبىنەن بوعدا كولى ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىنىڭ تابيعي بەت-بەينەسى وزگەرە باستاعان بولاتىن.
رەفورما جاساپ، ەسىك اشۋ باستالعان سوڭ، 1980-جىلدىڭ اينالاسىندا، بوعدا كولى وڭىرىندە كوركەم كورىنىس پەن ۇلتتىق تاعامداردى نەگىز ەتكەن ساياحات كاسىبى وركەن جايىپ، بىرتىندەپ دامىدى.سودان بارا-بارا وركەندەگەن ساياحات كاسىبىنە قىزمەت وتەۋدىڭ قاجەتىمەن سالىنعان دۇكەن، اسحانا، قوناق ءۇي سياقتى قۇرىلىستاردىڭ سانى بارعان سايىن ارتتى.ال، بوعدا كولى ماڭىنا جاز بويى وتىراتىن مالشى قاۋىمىنىڭ مال باسى دا كوبەيىپ، جايلىمنىڭ تۇياق كەستى بولۋى جىلدان-جىلعا اۋىرلاي بەردى.
10 نەشە جىلدان بەرى ورتانى قورعاۋ، ەكولوگيالىق ورتانىڭ بەت-بەينەسىن ساقتاۋ جانە ەكولوگيالىق وركەنيەتكە ءمان بەرۋ دەگەن تالاپ بويىنشا بوعدا كولىنىڭ بەت-بەينەسىندە كورنەكتى وزگەرىس تۋىلدى.
«شينجياڭ ەرەنتاۋ بوعدا كولى مەملەكەتتىك ورمان باقشاسى»، «شينجياڭ بوعدا كولى، بوعدا شىڭى مەملەكەتتىك جاراتىلىستىق قورىعى»، «شينجياڭ ەرەنتاۋ بوعدا كولى مەملەكەتتىك گەولوگيالىق باقشاسى»، «شينجياڭ ەرەنتاۋ ـــ بوعدا ءوڭىرى دۇنيە جۇزىلىك جاراتىلىستىق مۇراعاتى»، «مەملەكەتتىك 5 A دارەجەلى كورىنىس رايونى» دەگەن ات-اتاقتارى شار-تاراپقا الدە قاشان تاراپ ۇلگەرگەن بوعدا كولىندە بۇل كۇندەرى باسى ارتىق ەش ءبىر قونىس، ەش ءبىر قۇرىلىس اتىمەن جوق.ءبىر كەزدەردە كول كوركىنە «كولەڭكەسىن تۇسىرەتىن» دۇكەن، اسحانا، قوناق ءۇي دەگەندەردىڭ قاراسى دا كورىنبەيدى.كوگىلدىر اسپانداعى قاز باۋىر اق مامىق بۇلتتاردىڭ ساعىمى تۇسكەن كوك-كوڭبەك سۋىنىڭ بەتىندە نازىك تولقىن ويناعان اينا كولگە جيەگىندەگى ءناۋ سامىرسىندار مەن تال-تەرەكتەر، ونان ارعى قاتپار-قاتپار قوجىر تاستى، جاسىل جەلەكتى توبەلەر، اناۋ كوك اسپانعا تىلدەسىپ تىك شانشىلعان بوعدانىڭ قارلى شىڭدارى قاباعات كورىك قوسىپ تۇر.ال، بوعدا كولىنىڭ باتىس جەلكە تۇسىنداعى تەكشەدەگى عىلىمي جوبا-جوسپارمەن ورنالاسقان اقشاڭقان كيىز ۇيلەردىڭ وزىندىك ءسانى دە اردا كولگە وزگەشە اجار بەرىپ تۇرعانى ايدان انىق.
ءيا، بۇل تەكشەگە كىلەڭ قازاق مالشىلاردان ۇيىمداسىپ ساياحات كاسىبىمەن شۇعىلدانىپ وتىرعان ساياحات اۋىلى ىرگە تەپكەن.بۇل ارادا كيىز ءۇي تىككەن 56 وتباسى ساياحاتشىلارعا ۇلتتىق تاعام جانە شاعىن سالت-سانالىق ويىندارمەن قىزمەت وتەيدى ەكەن.
وسى قازاقى ساياحات اۋىلىنا ەلىمىزدىڭ ءىشى-سىرتىنان كەلەتىن ساياحاتشىلاردىڭ سوقپاي كەتپەيتىنى از سياقتى.اۋەلدەسەڭ، نەشە كۇن بويى تىنىعىپ، دەمالىپ، سەيىل-سەرۋەن قۇرىپ قايتاتىنداردا بار ەكەن. بۇل اۋىلعا ات باسىن بۇرعانداردىڭ ءتانتى بولمايتىنى جوق ەكەن.
سانگۇڭ قازاق ۇلتتىق اۋىلىنىڭ جەبەۋىمەن 2003-جىلى شاڭىراق كوتەرگەن بوعدا قازاق سالت-سانا ساياحات شەكتى جارنا سەرىكتەستىگى فۋكاڭ قالاسىنىڭ تالابى مەن ورنالاستىرۋى بويىنشا، سانگۇڭ اۋىلىنداعى ساياحات كاسىبىمەن ۇزاق ۋاقىت اينالىسقان، تاجىريبەسى مول، جۇمىسقا قىلاپ 56 وتباسىن سارالاپ الىپ، ۇلتتىق اس-سۋ، ۇلتتىق سالت-سانا نەگىز ەتىلگەن ساياحات كاسىبىمەن شۇعىلدانعانىنا دا 10 نەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى.
بوعدا كولى ـــ بوعدا تاۋىنىڭ ەتەگىنە ورنالاسقان تابيعي كورىنىس ءوڭىرى.جالپى 8 ءىرى كورىنىس رايونى، 15 كورىنىس شوعىرى، 38 كورىنىس ءتۇيىنى بار مەملەكەتتىك 5 A دارەجەلى كورىنىس رايونى.كول ايدىنىنىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىگى ءبىر مىڭ 910 مەتر، ەڭ تەرەڭ جەرى 103 مەتر كەلەدى.وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىنىڭ ۇزىندىعى 3 جارىم شاقىرىم بولسا، شىعىسى مەن باتىسىنىڭ كەڭدىگى 800 مەتردەن ءبىر مىڭ 500 مەترگە دەيىن بارادى.فۋكاڭ قالاسىنان 37 شاقىرىم قاشىقتا. ۇلى ءتابيعاتتىڭ، شەبەر ءتابيعاتتىڭ عاجايىپ جاراتىلىسى، كەرەمەت سيى سپەتتى بولعان ايگىلى بوعدا كولىنە كىم، قاي ساياحاتشى بارعىسى، ونى ءوز كوزىمەن كورگىسى، بار الابىن قالت جىبەرمەي، قاپى قالماي اسىقپاي ارالاپ كورىپ، ابدەن قۇمارىنان شىعا كوز ايدىن بولعىسى كەلمەيدى؟! ايگىلى بوعدا كولىنىڭ بۇگىنگى اجار-كوركى كىم-كىمدى دە بىردەن ەلىتىپ، كوكىرەك سارايىن اشىپ، ەرەسەن شات سەزىمنىڭ جەتەگىمەن ءبىر تولقىتىپ تاستارى حاق.
ءان الەمى

جول توسىلىپ قالدى

تۇلپارىم